Iemand moet het onderwijs voor kinderen vormgeven. Hierbij moeten keuzes gemaakt worden met betrekking tot zaken zoals curriculum, methodiek, eindtermen, sfeer, waarden, kleur en omgangsvormen. Al deze keuzes kunnen gemaakt worden door de staat, zoals gebeurt bij openbaar onderwijs, of een deel van de keuzes kunnen ook (binnen bepaalde grenzen) in vrijheid worden genomen door diverse particuliere initiatieven. Omwille van de neutraliteit van de staat is dit laatste het beste: afgezien van een basis-curriculum, eindtermen en een minimale set liberale waarden, moeten de keuzes zo veel mogelijk vrij gelaten worden.
Hierbij ga ik uit van Walzer's idee van de niet-neutrale liberale staat. Met zijn benaming ben ik echter niet blij omdat ze verwarrend is. Een staat kan namelijk op drie niveaus neutraal zijn. Zij kan a) neutraal zijn als in hands off en het onderwijs niet steunen (libertarisch), ze kan b) liberale neutraliteit afdwingen in het onderwijs, door alleen liberaal/openbaar onderwijs te financieren (thick liberalism). Of c) ze kan neutraal zijn in welke vormen van onderwijs ze van financiële middelen voorziet, zolang aan minimale voorwaarden wordt voldaan (thin liberalism). Optie 'a' is immoreel omdat kinderen recht hebben op goed onderwijs, ongeacht het inkomen van hun ouders. Optie 'b' creëert in combinatie met de moreel arbitraire factor of ouders wel of niet een ongesubsidieerde school kunnen bekostigen een staatsmonopolie op de vormgeving van het onderwijs. Alleen thin liberalism (optie 'c') heeft deze problemen niet, en Walzer's niet-neutrale liberale staat is niet-neutraal in de zin van 'a' en 'b', en daarmee wel in de zin van 'c' (onderwijs als liberale waarde).
Zeker in een pluralistische, multiculturele samenleving zoals Nederland, is het belangrijk dat er ruimte is en blijft voor verschillende religieuze en maatschappelijke stromingen. Onderwijs is namelijk behalve voor het bijbrengen van vaardigheden, ook belangrijk voor het vormen van een identiteit en een wereldbeeld. Hierbij spelen ideeën over het goede leven een belangrijke rol. Onderwijs is (mede)bepalend voor de aanvankelijke invulling van het goede leven voor het kind. Daarbij neem ik aan dat bepaalde vormen van het goede leven pas tijdens, of na de adolescentie, en alleen als geheel – vanbinnenuit – gewaardeerd kunnen worden. Rationaliteit kent namelijk grenzen zoals Foucault en Kuhn hebben laten zien. Liberalisme en analytische rationaliteit zijn daarom als levensbeschouwelijke ideologie (thick liberalism) niet neutraal: ze benadelen en bevoordelen bepaalde legitieme invullingen van het goede leven, en moeten dus niet verplicht worden.
Voorbeelden van levenshoudingen die bijna onmogelijk gemaakt zouden kunnen worden zijn bijvoorbeeld die van de gesloten religieuze gemeenschappen zoals de Amish of de Hutterieten. Dit zijn kleine minderheden zoals Kymlicka stelt, maar zoals hij denk ik dat aantal hier geen argument is. In Nederland leven diverse minderheden die vanuit eigen – maar op politiek niveau wel met tolerantie en democratie te combineren – wereldbeschouwingen denken, en die in het gedrang zouden kunnen komen, zoals Protestanten, Katholieken, Islamieten, Joden en Hindus. Zij zijn waardevol voor de diversiteit, en culturele bandbreedte van Nederland, en misstanden (zoals minder onderwijs aan meisjes, racisme of haatzaaiing) doen zich in hun bijzonder onderwijs eigenlijk niet voor. Bovendien kan de inspectie waar nodig altijd ingrijpen.
Vrijheid van onderwijs biedt dus al met al een balans tussen de invloed van ouders en overheid op onderwijs, ruimte voor diversiteit in de doorgifte van visies op het goede leven (ongeacht inkomen), vrijheid voor minderheden, en is – gegeven dat keuzes gemaakt moeten worden over de visie op het goede leven waarmee kinderen beginnen – wel degelijk neutraal en politiek liberaal te noemen.